मानव अधिकार र आजको परिस्थिति

आज अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार दिवस। जसलाइ बडो भब्य तरीका र विभिन्न कार्यक्रमहरु गरेर हरेक वर्ष बडो हर्षोउल्लासले मनाइने गरिन्छ। विभिन्न नाराहरुमा सिमित यो दिवस पनि अन्य दिवस झैँ बिवश नै छ। जसको मुख्य कारण हो मानव अधिकारका आधारभूत सिद्धान्त मूल्य मान्यता र नीति निर्देशनलाई बल र शक्तिको रुपमा पैताला मुनि कुल्चिनु । यस वृतान्त बारे मैले उल्लेख गरिरहनु पर्दैन।हाम्रो वरिपरि र मध्यपुर्वका सिरिया,इराक,यमन देखि अफ्रिकाको सुडान,इथोपिया,कोङ्गो बाट एशियाको ,बर्मा,अफ्गानिस्तान लगायतका देशका नागरिकको दुरावस्था हेरे पुग्छ।यद्यपि मानव अधिकारका मूल्य मान्यताको पलना एवं संरक्षण गर्नु हामी सबैको दायित्व हो। जसबाट सुरक्षित र प्रगतिशील समाजको परिकल्पना गर्न सकिन्छ ।

इस्लामले मानव अधिकारको आफ्नै अर्थ र परिभाषा बर्णन गरेको छ। यहाँ दुई वटा शब्दहरु छन।
एक मानव अर्को अधिकार। मानव अर्थात हर त्यो जीव जसमा आत्मा हुन्छ जीव हुन्छ।
अधिकार अर्थात हरेक त्यो वस्तु जुन अटल हुन्छ (चाहे त्यो ब्यक्तिको लागि होस वा कुनै समुदायको लागि)यसलाइ मानव तर्फ अङ्गित गरेको छ।

यस संसारमा कुनै पनि ब्यक्ति एक्लै रहन सक्दैन। मानिस यहाँ एक अर्का सित मिलेर समुहगत रुपमा जिवनयापन गर्न बाध्य छ। आफुलाइ भइ परिआउने विभिन्न खाले समस्या,अवस्था संग जुध्न,अवसरको उपभोग गर्न तथा चुनौती र सुखदुःखको समाधान का निम्ति अर्काको सहयोग आदानप्रदान एवं सहकार्यको खाँचो महसुस गर्न बाध्य छ। जसका कारण मानिसले एक अर्काको सहयोग लिनु दिनु गर्नु ,गराउनु  हरेक मानिसको आधारभूत एवं नैसर्गिक अधिकार स्वत स्थापित हुन्छ। जसको आधारमा एकले अर्कालाइ सहयोग गर्ने र अधिकारको संरक्षण गर्ने दायित्व स्थपित हुन आउँछ। वास्तवमा युरोपमा औद्योगिक परिवर्तन भनौं वा औद्योगिक जागरुकता अभियान भनौं देखा परेपछी मात्रै त्यहां मानवाधिकारको चेतना सृजना भएको पाइन्छ । जब यो परिवर्तनले गति लियो अनि मात्र होस खुल्यो कि मानवजातिको पनि मानव हुनुको हैसियतले केही अधिकार हुँदा रहेछन। जसबाट कहिल्यै कसैलाई बन्चित गर्न सकिँदन भनेर।

बिसौं शताब्दीको आरम्भ तिर मानव अधिकारको चेतना वृद्धि भयो फलस्वरूप फ्रान्सको परिवर्तनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा घोषित भयो। जसमा समूह र समुदायको शासन,स्वतन्त्रता बराबरी र स्वामित्व जस्ता बिषयहरु समावेश गरिएका थिए भने बिस्तार बिस्तारै क्रमबद्ध रुपमा यसको दायरा बढ्दै गयो र अन्ततःमानव अधिकारको अन्तर्राष्ट्रिय अवधारणा देखा पर्यो। १० डिसेम्बर सन् १९४८ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभा ले एउटा रिजर्भेशन पास गर्यो जसमा मानव हत्यालाइ एउटा अपराध घोषणा गरियो ।यसैगरी नरसंहारको निवारणको निम्ति पनि अर्को बिल पास गरियो जुन पछि गएर १२ जनवरी सन् १९८१ मा कार्यान्वयनमा आयो।

मानिसको आधारभूत र नैसर्गिक अधिकारको रुपमा जुन बिषयहरुलाइ समावेश गर्न सकिन्छ त्यसमा मानव अधिकारको बहुआयामिक सोच,मानवीय बराबरीको सिद्धान्त,गाली बेइज्जती रहित उच्च सम्मान र आदरको सुनिश्चितता ,मानिसको जिउ ज्यान र सम्पत्तिको सुरक्षा ,धार्मिक स्वतन्त्रता ,सन्तुलित सोच र आवस्यकताको स्वतन्त्रता,जीवन पद्धति अनि मानव अधिकारमा ब्यक्ति तथा समाजको सुरक्षा।महिला बालबालिकाको अधिकारको सम्बोधन मात्र नभइ दरिलो कार्यान्वयन तथा सुरक्षा महत्त्वपूर्ण हुन्छ्न भने मानिसको आर्थिक सामाजिक र शैक्षिक अधिकार अग्र पङ्गतिमा समावेश गरिनु पर्दछ। यदि हामीले मानव अधिकारको उत्पत्ति तथा बिकासको सामान्य अध्ययन मात्रै गर्ने हो भने पनि यति कुरा प्रष्ट हुन्छ कि पश्चिमा समाजमा मानव अधिकारको चेतना केवल दुई तीन शताब्दी भन्दा पहिले देखिदैन वा भेटिदिन भने यो चेतना र यसको बलियो कार्यान्वयन आज भन्दा १५०० वर्ष अगाडि मानव जातिका अन्तिम सन्देष्टा पैगम्बर मोहम्मदले मानव समाजको अगाडि मानव अधिकारको एक बहुआयामिक सोच,दस्तावेज प्रस्तुत गरि आफ्नै जीवन मा लागू गराइ एउटा सभ्य र सुरक्षित समाजको स्थापना गरेको इतिहासमा पाइन्छ।

जब हामी इस्लाममा मानव अधिकारको कुरा गर्दछौं त्यसको वास्तविक अर्थ भनेको तिं अधिकार नै हुन जुन इश्वरले हामीलाइ प्रदान गर्ने भएको छ।कुनै महान तथा शक्तिशाली ब्यक्ति अथवा संस्था,सरकारहरु द्वारा प्रदान गरिएका अधिकारहरु जसरी दिइन्छ उसैगरी जतिबेला चाहयो त्यतिबेला नै फिर्ता पनि लिन सकिन्छ। बिश्वका तानाशाह र डिक्टेटरहरु द्वारा मान्यता प्राप्त अधिकारहरुको पनि अवस्था पनि त्यस्तै छ।जब चाहन्छ्न दिन्छन र जतिबेला चाहन्छन तुरुन्तै फिर्ता पनि लिइहाल्छन। यतिमात्र होइन यिं अधिकारहरुको खुलेआम उलंघन पनि गर्ने गरेको पाइएको छ। बिश्वका बहुसंख्यक देशहरुको आपसी छलफल बहुमत र सभा बाट पारित भएका अधिकारहरुलाइ के कसरी मिल्काइन्छ त्यो हामी सामु छर्लङ्गगै छ। यदि ति अधिकारहरुको संरक्षण र कार्यान्वयन तर्फ ध्यान दिइएको भए मानवजातीले आजको जस्तो बिकराल अवस्था र कठिनाइ कदापि भोग्नु पर्ने थिएन। किन भने यस्ता मानव सृजित अधिकारहरुको स्वयं उनीहरुको अगाडि पनि कुनै हैसियत हुँदैन।तर इस्लामले जुन अधिकारहरु मानवजाति लाई प्रदान गरेको छ त्यो भनेको इश्वरले नै उनिहरुलाइ प्रदान गरेका अधिकार हुन।संसारको कुनै पनि संसद अथवा सरकारले ति अधिकारहरु माथी कुनै संसोधन र परिवर्तन गर्ने अधिकार राख्दैन।इश्वर द्वारा प्रदान गरिएको कुनै पनि अधिकारलाइ फिर्ता लिने अथवा समाप्त पार्ने कुनै पनि लियाकत राख्दैन। तिं अधिकारहरु भनेका देखाउन मात्रै प्रदान गरिएका आधारभूत अधिकार पनि होइनन्।

जुन कागजमा लेखेर दिइने गरिन्छ र तुरुन्तै भुँइमै खोसिने गरिन्छ। यस्ता अधिकारहरुको हैसियत कुनै दार्शनिक बिचारहरुको जस्तो पनि हुँदैन जस्को पृष्ठभुमिमा कुनै पालना गराउने संस्था अथवा ताकत अधिकार पनि हुँदैन।संयुक्त राष्ट्रसंघका विधि बिधान र घोषणापत्रहरु लाई पनि तिनको दाँजोमा ल्याउन सकिन्न। किन भने यस्ता घोषणापत्र घोषणा मै समीत हुने गरेको र त्यसमाथि कार्यान्वयनको पक्ष अत्यन्तै कम्जोर रहेको पाइएको छ ।

यस्तो आभास हुन्छ कि घोषणा गरिदिनु नै प्रमुख बिषय हो कार्यान्वयन र लागू गराउनु कुनै महत्त्वपूर्ण बिषय होइन।सानो उदाहरणको लागि नै हेरौं न बिश्वका अधिकाँस देशहरु मिलेर बहुमत द्वारा संयुक्त राष्ट्रसंघमा कुनै अधिकार स्थापित गर्न अथवा कुनै ममिला लागू गर्न प्रस्ताव पारित गरिन्छ र घोषणा पनि गरिन्छ तर आफू सित भिटो पावर भएका मुलुकहरुले त्यसकि कार्यान्वयन लाइ सहजै चुनौती दिंदै अस्विकार गरिदिन्छन। तर इस्लामी अधिकार तथा ईस्लामले प्रदान गरेका अधिकार भनेको नितान्त फरक अधिकार हुन्छन किन भने उसले दिएको अधिकार आफ्नै सिद्धान्त र ब्यवस्थाको अर्को शब्दमा भन्ने हो भने धर्मैकै एउटा भाग हुने गर्दछ। जसका कारण हरेक ब्यक्तिले अक्षरत:पालना गर्नु पर्ने हुन्छ र हरेक सरकार तथा ब्यवस्थाले पुर्णत:स्विकार गर्नै पर्ने हुन्छ।कसैले अस्विकार गरि कसैको अधिकारको हनन गर्ने त्यहाँ कुनै गुन्जाइश रहंदैन।यसलाइ स्वीकार मात्र हैन यसको कार्यान्वयन तर्फ कडा रुपमा निर्देशन पनि गरेको छ।जसले इस्लामको दावी गर्दछ र मानव अधिकारको संरक्षणको कुरा गर्दछ तर इश्वर द्वारा प्रदान गरिएका अधिकारहरु दिनुको सट्टा त्यसमा बाधक बन्दछ अथवा त्यसमा संसोधन गर्ने तिर लाग्दै अधिकार हनन गर्ने तर्फ अग्रसर हुन्छ त्यस्ता ब्यक्तिको बारेमा कुरआनको यथष्ट फैसला छ कि वास्तवमा यिनिहरु इनकारी हुन। ५/४४।यसैगरी कुरआनको अर्को स्थानमा भनिएको छ कि “उनिहरु अपराधी हुन अत्याचारी हुन।५/४५ यसैगरी उनीहरुको निम्ति कठोस सजाको फैसला सुनाइएको छ जसले मानव अधिकार लाई कुन्ठित गर्ने कुनै पनि कार्य गर्दछ।

इस्लामले यस संसारमा जति आए जति गए र हाल बसोबास गरिरहेका सबैलाइ इश्वरको सृष्टि मान्दछ र सबैलाई एकै परिवारको सदस्यको मान्यता दिएको छ।सबैले इश्वरले आदेश गरेका र हामी वाट मागगरिएको उदेश्यको परिपुर्ति गर्नु पर्ने जिम्मेवार ठहर्‍याइएको छ।यस संसारका सृष्टिकर्ताले हामी बिच कुनै भिन्नता कायम गरेका छैनन्।उसको निगाहमा सबै मानव जाती बराबर हुन।मानवको निम्ति इश्वर द्वारा अवलम्बन गरिएका बराबरीका नीति नियम र कानुन दीर्घकालीन र यथष्ठ रहेका छन।जसमा सबैको अधिकार बराबर छ।यदि उनिहरु बिच कुनै भिन्नता छ भने त्यो भनेको मानिसको आफ्नै कर्म हुन सक्छ।जुन सत्कर्म र कुकर्मको रुपमा रहेको छ।यसैगरी कुनै सेतो छालालाइ कालो छाला माथी कुनै बर्चस्व र प्राथमिकता दिइएको छैन र कुनै अरबीलाइ कुनै गैर अरबी माथी पनि कुनै प्राथमिकता दिइएको छैन।यदि प्राथमिकता र बर्चस्वको कुनै मापदण्ड छ भने त्यो हो सत्कर्म र ईश्वर माथिको भय।जसले इश्वरिय आदेशको पालना गर्यो र नतमस्तक भयो उसैले श्रेष्ठताको उपाधी प्राप्त गर्यो।

आज हेरौं त जुन देशहरुले केवल मुखमा बुझो लगाउनको निम्ति र सर्वहारा समाजलाइ प्रगतिबाट बन्चित गर्न बडो जोस र उत्तेजनामा आएर मानव अधिकारको बीउ रोप्ने कार्य गरेका थिए आजै तिनै देशहरु मानवाधिकारको खिल्ली उडाउनमा पहिलो पङ्गतीमा पेश पेश देखिएका छन।तिं मुलुकहरूमा अपराधिक क्रियाकलाप गर्नेहरुको संख्यामा दिनानुदिन वृद्धि हुँदै गएको छ।यसको निवारणका निम्ति क्यौं उपायहरु अपनाइयो तर समस्या जहाँ को त्यहीँ रहेन मात्र झनै उत्सर्गमा पुग्यो।किन भने यसको जरोमा गएर अध्ययन गर्ने हो भने त्यहाँ मानवको आफ्नै निजि स्वार्थ लुकेको पाइन्छ।जस्का कारण मानव अधिकार एउटा फोस्रो नाराको रुपमा हामी माझ रहेको पाइन्छ।जस्को मानव जिवन संग कुनै सरोकार रहेको पाइदैन।यसको ठिक बिपरित पैगम्बर मोहम्मद सल्लल्लाहु अलैही व सल्लामले इस्लामको नीति अनुरुप दिएको शिक्षामा कार्यान्वयनको पक्ष नारा भन्दा क्यौंगुणा बलियो रहेको पाइन्छ।मानव अधिकारको पालना र संरक्षणमा यस्तो SPRIT पैदा भएको पाइन्छ कि मानिस आफै मानव अधिकारको संरक्षक देखिन्छ।

जुन शिक्षामा मानव जातिको उच्च सम्मान,मानवीय संवेदनशिलताको आदर सम्मान तथा मानिसको इच्छा आकांछ्याको पूरा पूरा संरक्षण गरिएको छ।मानिसको आर्थिक शैक्षिक सामाजिक नागरिक सुरक्षा र स्वास्थ्य ,न्याय,गास बास कपास को सुनिश्चितता सम्बन्धि अधिकारको पुर्णतःग्यारेन्टी गरिएको छ।चाहे त्यो कोडा लगाएर,किसास समानता परामर्श लिएर सजायको रुपमा होस वा परिवारको राजिखुशीमा दियत ब्लडमनी दिएर हत्याराको जीवन दान नै किन नहोस सबैको आत्माको सन्तुष्टि हुने गरि न्यायप्रणालीको बिकास गरेको छ।जसबाट मानव अधिकारलाइ पुर्णतःबल पुगेको छ जसको छहारीमा मानव अधिकारले फल्नेफुल्ने अवसर प्राप्त गर्दछ।अधिकार माथिको दायित्व र अधिकारको सुरक्षा यति हदसम्म गरेको छ कि यदि कुनै ब्यक्तिले कसैको अधिकार यो संसारमा तिरेन वा दायित्व निर्वाह गरेन भने आखिरतमा उसले अल्लाह सामु त्यो अधिकार दिनु पर्नेछ त्यो फर्चोट गर्नु पर्नेछ।अन्यथा सजायको भागिदार हुनु पर्नेछ।यहाँ सम्म कि जनावरहरुको आपसी दमन तथा अन्यायको पनि बदला लिइने छ।पैगम्बर मोहम्मद ( वहाँ माथी शान्ति होस) ले भन्नू भएको छ हकदावी गर्नेहरुको दावीलाइ प्रलयको दिन पछि अनिवार्य रुपमा हश्रको मैदानमा सुनुवाइ गरिनेछ।हक दिनु पर्नेछ सो को भरपाइ अनिवार्य रुपमा गर्नु पर्नेछ।यतिसम्म कि सिङ्ग नभएको बाख्रा(जनावर) लाई सिङ्ग भएको बाख्राले हिर्काएको छ भने त्यसको पनि अधिकार फर्चोट गरिनेछ।

तसर्थ आज वास्तविक मानव अधिकारको सन्देश हरेक ब्यक्ति माझ पुग्नु जरुरी देखिएको छ।मेरो मानव अधिकार के हो र यसको पलना कसरी हुन्छ र अर्को अर्थात अन्य कुनै ब्यक्ती तथा छिमेकी र समाजका अन्य नागरिकको अधिकार के हो त्यो बुझ्नु बुझाउनु अपरिहार्य रहेको छ।आज यो असमझदारीका कारण हाम्रो घर समाज गाउँ टोलमा कसैले पनि स्वतन्त्रता र सुरक्षाको स्वास लिन नसकिरहेको अवस्था बिध्यमान रहेको छ।ब्यक्ति ब्यक्ति बिच कायम रहेको वा रहने अधिकारको पालना र सरकारले आफ्ना नागरिकलाई उपलब्ध गराउनु पर्ने आधारभूत सेवा सुविधाको उपभोग गर्ने अधिकारको सुनिश्चितता नै हाम्रो सुखद भविष्यको जमानत हुन सक्छ।

जसको शुरुआत मैले मेरो घर बाटै गर्नु पर्दछ भने कुनै पनि देशले आफ्नै भुमिबाट यसको आरम्भ गर्नु पर्दछ।यो अति संवेदनशिल बिषयमा लापरबाहीको कारण आज लाखौं लाख मानव जिवले अनाहकमा ज्यान गुमाउनु परेको छ भने त्यति नै संख्यामा रहेकाले अंग भंग भै जीवन ब्यतित गर्नु परेको र घरबार बिहिन अवस्थामा विभिन्न पिडादायी रोगबाट सिथिल भएर तथा कैदमा कष्टकर जीवन बिताउनु परेको यथार्थलाई हामीले कहिल्ये सम्म आँखा चिम्लिने।इस्लामी सिद्धान्त अनुसार ईश्वरले आफ्नो हक तथा आफू माथिको दायित्व (हुकुक अल्लाह) त माफ गरिदिनेछन तर कुनै मानवको हक (हुकुक अल इबाद) र उसको दायित्व जब सम्म हकवालाले माफ गर्दैन इश्वरले पनि सो बाट मुक्ति दिने छैनन ।

अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार दिवसको अवसरमा राष्ट्रिय मानव अधिकार समिति कतार अन्तर्गत नेपाली समुदाय प्रतिनिधि प्रोफेसर मोहम्मद रमजान अली मियाँको विचार ।