सानो देश, ठूलो प्रभाव: शेख हमदले कसरी बनाए कतारलाई विश्वको ‘आवश्यक राष्ट्र’?
अल जजिरादेखि एजुकेसन सिटी, मध्यस्थ कूटनीतिदेखि विश्वकपसम्म, शेख हमद बिन खलिफा अल थानीले सानो भूगोल भएको कतारलाई विश्व राजनीतिले बेवास्ता गर्न नसक्ने राष्ट्रमा बदल्ने आधार तयार गरे।
कतारका पूर्वअमिर तथा ‘फादर अमिर’ शेख हमद बिन खलिफा अल थानीको ७४ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ। तर शेख हमदको निधनलाई केवल एक पूर्वशासकको मृत्युका रूपमा बुझ्नु कतारको पछिल्लो तीन दशकको इतिहासलाई अधुरो रूपमा बुझ्नु हुनेछ।
आज विश्वले चिनेको कतार, ठूला शक्तिबीच वार्ता गराउने कतार, अल जजिरामार्फत संसारभर सुनिने कतार, शिक्षा र अनुसन्धानमा ठूलो लगानी गर्ने कतार तथा मध्यपूर्वमै पहिलोपटक फुटबल विश्वकप आयोजना गर्ने कतारको आधार निर्माणमा शेख हमदको शासनकाल निर्णायक रह्यो।
कतार आज विश्व मानचित्रमा आकारले सानो भए पनि प्रभावका हिसाबले शक्तिशाली राष्ट्रका रूपमा चिनिन्छ।
यस परिवर्तनको केन्द्रमा थिए, शेख हमद बिन खलिफा अल थानी।
दोहामा जन्म, बेलायतमा सैन्य शिक्षा
शेख हमद बिन खलिफा अल थानीको जन्म सन् १९५२ जनवरीमा दोहामा भएको थियो।
कतारमै प्रारम्भिक शिक्षा पूरा गरेपछि उनी बेलायतको प्रसिद्ध रोयल मिलिटरी एकेडेमी स्यान्डहर्स्टमा सैन्य अध्ययन गर्न गए।
सन् १९७१ मा अध्ययन पूरा गरेपछि उनी कतारको सशस्त्र बलमा प्रवेश गरे। सैनिक सेवामा क्रमशः माथिल्लो जिम्मेवारी सम्हाल्दै उनी मेजर जनरलसम्म पुगे।
कतारी सेनाको विकास तथा सैन्य क्षमताको आधुनिकीकरणमा पनि उनले भूमिका खेले। सन् १९७७ मे ३१ मा उनी युवराज तथा रक्षामन्त्री नियुक्त भए।
त्यसपछि उनी कतारको सामाजिक तथा आर्थिक नीति निर्माणसँग सम्बन्धित उच्चस्तरीय जिम्मेवारीमा पनि पुगे।
यही समयदेखि उनले कतारको भविष्य केवल तेलमा सीमित हुन नसक्ने र विशाल प्राकृतिक ग्यास भण्डारलाई दीर्घकालीन राष्ट्रिय शक्तिमा बदल्नुपर्ने सोचलाई प्राथमिकता दिन थाले।
सन् १९९५: सत्ता परिवर्तन र नयाँ कतारको सुरुवात
सन् १९९५ जुन २७ मा शेख हमदले आफ्ना पिता शेख खलिफा बिन हमद अल थानी विदेशमा रहेका बेला रक्तपातविहीन सत्ता परिवर्तनमार्फत शासन सम्हाले।
त्यतिबेला उनी ४० वर्षको दशकमा रहेका युवा शासक थिए।
उनको शासन सुरु भएको केही समयपछि सत्ताविरुद्ध अर्को प्रयास पनि भयो।
तर उनले शासनलाई सुदृढ गर्दै कतारको भविष्यलाई नयाँ दिशामा लैजान थाले।
शेख हमदले शासन सम्हाल्दा कतारसँग संसारकै विशाल प्राकृतिक ग्यास भण्डारमध्ये एक थियो।
तर जमिनमुनि रहेको ग्यास आफैंमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव थिएन।
उनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण रणनीतिक सोच यहीँ देखिन्छ।
उनले प्राकृतिक स्रोतलाई धनमा र धनलाई राष्ट्रिय प्रभावमा बदल्ने राज्य संरचना निर्माण गर्न थाले।
पहिलो आधार: तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास, कतारको आर्थिक शक्तिको इन्जिन
शेख हमदको कतार बुझ्न तरलीकृत प्राकृतिक ग्यासको विकास बुझ्नैपर्छ।
कतारको विशाल नर्थ फिल्ड ग्यास क्षेत्रको विकास पहिल्यै सुरु भएको थियो।
तर शेख हमदको शासनकालमा ग्यास उत्पादन, प्रशोधन, तरलीकरण र विश्व बजारमा निर्यात गर्ने संरचनाको तीव्र विस्तार भयो।
सन् १९९७ मा कतारबाट जापानतर्फ पहिलो तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास बोकेको जहाज पठाइयो।
त्यसपछिका वर्षमा कतार विश्व ग्यास बजारको प्रमुख शक्ति बन्दै गयो।
सन् २०१० सम्म कतारको वार्षिक तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास उत्पादन क्षमता ७ करोड ७० लाख टन पुगेको थियो।
कतार संसारको सबैभन्दा ठूलो तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास निर्यातकर्ता बन्यो।
तर शेख हमदको वास्तविक रणनीति केवल धनी देश बनाउनु थिएन।
ग्यासबाट आएको आम्दानीले कतारलाई स्वतन्त्र विदेश नीति चलाउने आर्थिक आधार दियो।
यही धन शिक्षा, सञ्चारमाध्यम, कूटनीति, विश्वव्यापी लगानी, खेलकुद र ठूला पूर्वाधारमा परिचालन हुन थाल्यो।
यसरी हेर्दा कतारको कोमल शक्तिको पहिलो इन्जिन वास्तवमा ग्यास थियो।
ग्यासले पैसा दियो। पैसाले स्वतन्त्र निर्णय गर्ने शक्ति दियो। र त्यही शक्तिले कतारलाई विश्व मञ्चमा उभ्यायो।
दोस्रो आधार: अल जजिरा, सानो देशको ठूलो आवाज
सन् १९९६ मा सुरु भएको अल जजिरा शेख हमदको शासनकालको सबैभन्दा प्रभावशाली परियोजनामध्ये एक बन्यो।
त्यतिबेलाको अरब सञ्चार जगतमा सरकारी नियन्त्रण र शासकप्रति अत्यधिक सम्मानजनक समाचार प्रस्तुति सामान्य थियो।
अल जजिराले त्यो परम्परालाई चुनौती दियो।
बहस, विवाद, विपक्षी आवाज र क्षेत्रीय राजनीतिका संवेदनशील विषय अरब दर्शकमाझ पुग्न थाले।
यसको समाचार प्रस्तुतिले पटकपटक अरब सरकारहरूलाई आक्रोशित बनायो।
अमेरिकासँग पनि विवाद भयो।
आलोचकहरूले अल जजिराको सम्पादकीय दिशामा कतारी हितको प्रभाव रहेको आरोप लगाउँदै आएका छन्।
तर एउटा कुरा स्पष्ट थियो।
अल जजिराले कतारको आवाजलाई उसको भूगोलभन्दा धेरै ठूलो बनाइदियो।
विश्वमा कुनै ठूलो संकट हुँदा दर्शकले दोहाबाट प्रसारण हुने समाचार हेर्न थाले।
यसको अर्थ एउटा टेलिभिजन संस्था सफल हुनु मात्र थिएन।
दोहा सूचना र बहसको केन्द्र बन्दै थियो।
कतारसँग विशाल सेना थिएन।
ठूलो जनसंख्या थिएन।
विशाल भूगोल थिएन।
तर अब उसको आफ्नै विश्वव्यापी सञ्चार शक्ति थियो।
शेख हमदको रणनीतिक सोच स्पष्ट थियो।
देश सानो भए पनि उसको आवाज सानो हुनुपर्दैन।
तेस्रो आधार: तेल र ग्यासपछि मानिसमा लगानी
शेख हमदको विरासतबारे चर्चा गर्दा शिक्षा र सामाजिक विकासको क्षेत्रमा उनकी पत्नी शेखा मोजा बिन्त नासेरको भूमिका पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
सन् १९९५ मा शेख हमद र शेखा मोजाको साझा दृष्टिकोणबाट कतार फाउन्डेसन स्थापना भयो।
यस संस्थाको उद्देश्य शिक्षा, अनुसन्धान र मानव क्षमताको विकास गर्नु थियो।
यही सोचबाट एजुकेसन सिटीको विकास भयो।
विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय र शैक्षिक संस्थालाई दोहामा ल्याउने वातावरण तयार गरियो।
कतारले आफ्ना नागरिक र भावी पुस्तालाई विश्वस्तरीय शिक्षा देशभित्रै उपलब्ध गराउने प्रयास गर्यो।
यसको रणनीतिक सन्देश स्पष्ट थियो।
ग्यास एक दिन सकिन सक्छ। तर ज्ञान र मानव क्षमता सकिनु हुँदैन।
शेख हमद र शेखा मोजाको शिक्षा नीतिले कतारलाई केवल ऊर्जा निर्यात गर्ने मुलुकबाट ज्ञान, अनुसन्धान र शिक्षामा लगानी गर्ने राष्ट्रका रूपमा चिनाउने आधार तयार गर्यो।
कतारको भावी अर्थतन्त्र केवल तेल र ग्यासमा निर्भर नरहोस् भन्ने सोच यहीँबाट बलियो बन्यो।
चौथो आधार: सबैसँग कुरा गर्ने कतारी कूटनीति
शेख हमदको सबैभन्दा साहसी प्रयोग विदेश नीतिमा देखियो।
कतारले अमेरिकासँग बलियो सुरक्षा सम्बन्ध कायम राख्यो।
अल उदैदमा अमेरिकी सैन्य उपस्थितिका लागि महत्वपूर्ण आधार तयार भयो।
अर्कोतर्फ कतारले इरानसँग पनि सम्बन्ध कायम राख्यो।
पश्चिम तथा केही अरब मुलुकले विवादास्पद मानेका शक्तिसँग पनि कतारले सम्पर्क र वार्ता जारी राख्यो।
पहिलो नजरमा यो विरोधाभासी नीति देखिन सक्छ।
तर पछि यही नीति कतारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कूटनीतिक सम्पत्ति बन्यो।
कतारले केवल आफ्ना मित्रसँग कुरा गरेन। एकअर्कासँग कुरा नगर्ने पक्षसँग पनि सम्बन्ध राख्यो।
फलस्वरूप दोहा वार्ताको ठाउँ बन्न थाल्यो।
सन् २००८ मा लेबनानी राजनीतिक पक्षबीचको संकट समाधानका लागि दोहामा वार्ता भयो।
त्यस वार्ताले दोहा सम्झौता जन्मायो।
यस घटनाले कतारले आफ्नो आकारभन्दा ठूलो कूटनीतिक भूमिका खेल्न सक्छ भन्ने देखायो।
दार्फुर संकटमा पनि कतारले लामो मध्यस्थता प्रक्रिया चलायो।
सन् २०११ मा दार्फुर शान्ति प्रक्रियासम्बन्धी दोहा दस्तावेज तयार भयो।
यमन, लेबनान, सुडान, प्यालेस्टिनी पक्ष तथा अफ्रिकी क्षेत्रका विभिन्न विवादमा कतारले मध्यस्थताको प्रयास गर्यो।
सन् २०१३ मा अफगान तालिबानको राजनीतिक कार्यालय दोहामा खोलिनु पनि यही नीतिको विस्तार थियो।
पछि अमेरिका र तालिबानबीचको वार्तामा दोहाले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
आज कतारलाई विश्वले ‘मध्यस्थ राष्ट्र’ का रूपमा चिन्नुको आधार शेख हमदको शासनकालमै निर्माण भएको थियो।
उनको रणनीति सरल तर जोखिमपूर्ण थियो।
जहाँ अरू देशले ढोका बन्द गर्थे, कतारले संवादको एउटा झ्याल खुला राख्थ्यो।
पाँचौँ आधार: संसारको सम्पत्तिमा कतारको उपस्थिति
शेख हमदको अर्को महत्वपूर्ण रणनीति थियो, ग्यासबाट आएको अतिरिक्त धनलाई केवल सरकारी खातामा राखेर नबस्ने।
सन् २००५ मा कतार इन्भेस्टमेन्ट अथोरिटी स्थापना भयो।
यसको उद्देश्य राज्यको सम्पत्ति व्यवस्थापन, दीर्घकालीन लगानी तथा आर्थिक विविधीकरण गर्नु थियो।
त्यसपछि कतारी पुँजी विश्वका ठूला सहर, कम्पनी, होटल, बैंक, घरजग्गा र खेलकुद संस्थामा देखिन थाल्यो।
लन्डनका प्रतिष्ठित सम्पत्तिदेखि पेरिसको प्रसिद्ध फुटबल क्लब पेरिस सेन्ट जर्मेनसम्म कतारसँग सम्बन्धित लगानीको उपस्थिति विस्तार भयो।
यसले कतारलाई ऊर्जा बजारबाहिर पनि परिचित बनायो।
यहाँ एउटा महत्वपूर्ण रणनीतिक पक्ष देखिन्छ।
कतारले केवल विदेशमा पैसा लगानी गरेन। उसले विश्वका प्रभावशाली सहर, संस्था र आर्थिक केन्द्रसँग आफ्नो नाम जोड्यो।
लन्डन, पेरिस र अन्य ठूला आर्थिक केन्द्रमा कतारी लगानी देखिनु आफैंमा कतारको उपस्थिति र सम्पर्क सञ्जाल बढाउने माध्यम बन्यो।
धनलाई केवल सम्पत्ति होइन, सम्बन्ध निर्माण गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गरियो।
छैटौँ आधार: खेलकुदलाई विश्व कूटनीतिक मञ्च बनाउनु
शेख हमद खेलकुदको अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावलाई चाँडै बुझ्ने खाडी शासकमध्ये एक थिए।
कतारले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय खेल प्रतियोगिता आयोजना गर्न थाल्यो।
खेलकुद पूर्वाधारमा लगानी बढाइयो।
विश्वस्तरीय खेल संस्था र प्रतियोगितासँग कतारको सम्बन्ध विस्तार भयो।
तर सबैभन्दा ठूलो क्षण आयो सन् २०१० डिसेम्बर २ मा।
कतारले सन् २०२२ को फुटबल विश्वकप आयोजना गर्ने अधिकार प्राप्त गर्यो।
यो मध्यपूर्वमा आयोजना हुने पहिलो पुरुष फुटबल विश्वकप बन्ने निश्चित भयो।
शेख हमदका लागि विश्वकप केवल फुटबल थिएन।
यो विश्वलाई कतारमा ल्याउने परियोजना थियो।
विश्वकप आयोजनाको अधिकार पाएपछि रेल, सडक, नयाँ सहरी पूर्वाधार, होटल र खेलकुद संरचनाको विकास तीव्र भयो।
दोहाको स्वरूप बदलियो।
कतारको नाम संसारभर पुग्यो।
सन् २०२२ मा विश्वकप उद्घाटन हुँदा शेख हमद अब अमिर थिएनन्।
तर त्यो विश्वकप उनको शासनकालमा सुरु भएको दीर्घकालीन रणनीतिको सबैभन्दा ठूलो दृश्य परिणाममध्ये एक थियो।
आधुनिक राज्य संरचना र दीर्घकालीन योजना
शेख हमदको शासन आर्थिक र विदेश नीतिमा मात्र सीमित थिएन।
सन् २००४ मा कतारको स्थायी संविधान जारी भयो।
राज्यका संस्थागत आधार, अधिकार तथा नागरिक सहभागितासम्बन्धी सिद्धान्तलाई औपचारिक स्वरूप दिइयो।
उनको शासनकालमै कतारको दीर्घकालीन विकास सोचलाई कतार राष्ट्रिय दृष्टि २०३० को संरचनामा अघि बढाइयो।
यो दृष्टिकोण मानव विकास, सामाजिक विकास, आर्थिक विकास र वातावरणीय विकासका चार मुख्य आधारमा केन्द्रित छ।
कतारलाई भावी पुस्ताका लागि दिगो, आधुनिक र ज्ञानमा आधारित राष्ट्र बनाउने सोच यसमा राखिएको थियो।
तर आधुनिक कतारको विकासलाई शेख हमदको एकल परियोजना भनेर बुझ्नु पनि गलत हुनेछ।
शेख हमदले राजनीतिक दिशा दिए।
शेखा मोजा बिन्त नासेरले शिक्षा तथा सामाजिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिन्।
शेख हमद बिन जसिम अल थानीजस्ता शक्तिशाली नीति निर्माताले विदेश नीति र आर्थिक रणनीतिमा भूमिका खेले।
तत्कालीन युवराज तथा वर्तमान अमिर शेख तमिम बिन हमद अल थानीले विकासको अर्को पुस्ताको नेतृत्व सम्हाले।
आधुनिक कतार एउटा व्यक्तिले बनाएको देश होइन। तर त्यो परिवर्तन सुरु गर्न राजनीतिक जोखिम लिने व्यक्ति शेख हमद थिए।
उनको विरासत विवादरहित भने थिएन
शेख हमदको कथा केवल सफलताको प्रशंसा गरेर पूरा हुँदैन।
उनी स्वयं सन् १९९५ मा आफ्ना पितालाई सत्ताबाट हटाएर अमिर बनेका थिए।
उनको शासन व्यवस्था पश्चिमी अर्थमा पूर्ण लोकतान्त्रिक व्यवस्था थिएन।
अल जजिराको स्वतन्त्रताको प्रशंसा भए पनि आलोचकहरूले कतारी शासकीय हितअनुसार समाचारको प्राथमिकता फरक पर्ने आरोप लगाउँदै आएका छन्।
सन् २०११ को अरब विद्रोहका क्रममा कतारले विभिन्न आन्दोलन र राजनीतिक समूहलाई दिएको समर्थन पनि विवादास्पद बन्यो।
कतारले यसलाई राजनीतिक परिवर्तनको मागप्रतिको समर्थनका रूपमा प्रस्तुत गर्यो।
तर आलोचकहरूले कतारमाथि आफ्नो हितअनुकूल पक्षलाई समर्थन गरेको आरोप लगाए।
यही विदेश नीतिले साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्ससँग तनाव बढाउन भूमिका खेलेको विश्लेषण पनि हुँदै आएको छ।
त्यसैले शेख हमदलाई बुझ्दा दुई तस्वीर एकैसाथ हेर्नुपर्छ।
एकातर्फ आधुनिक कतारका मुख्य वास्तुकार।
अर्कोतर्फ साहसी र कहिलेकाहीँ अत्यन्त विवादास्पद क्षेत्रीय नीति चलाउने शासक।
सन् २०१३: आफैंले सत्ता छाड्ने दुर्लभ निर्णय
सन् २०१३ जुन २५ मा शेख हमदले एउटा असामान्य निर्णय गरे।
१८ वर्ष शासन गरेपछि उनले स्वेच्छाले आफ्ना छोरा शेख तमिम बिन हमद अल थानीलाई सत्ता हस्तान्तरण गरे।
वंशानुगत शासन व्यवस्था भएका खाडी मुलुकमा जीवित र प्रभावशाली शासकले नयाँ पुस्तालाई स्वेच्छाले सत्ता हस्तान्तरण गर्नु दुर्लभ घटना थियो।
आफ्नो बिदाइ सम्बोधनमा शेख हमदले नयाँ पुस्ताको नयाँ सोच र ऊर्जाले नेतृत्व लिनुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए।
त्यसपछि उनी ‘फादर अमिर’ का रूपमा चिनिन थाले।
शेख तमिमले शासन सम्हाल्दा उनले शून्यबाट देश निर्माण गर्नुपरेन।
उनले तरलीकृत प्राकृतिक ग्यासबाट आर्थिक शक्ति बनिसकेको कतार पाए।
अल जजिरामार्फत विश्वव्यापी आवाज बनिसकेको कतार पाए।
विश्वका ठूला सम्पत्तिमा लगानी गरिसकेको कतार पाए।
मध्यस्थ कूटनीतिको पहिचान बनाइसकेको कतार पाए।
र विश्वकप आयोजना गर्ने तयारीमा रहेको कतार पाए।
आखिर शेख हमदले कतारको कोमल शक्ति कसरी बनाए?
शेख हमदको रणनीतिलाई एउटा वाक्यमा राख्ने हो भने:
उनले कतारसँग नभएको शक्ति पछ्याएनन्। कतारसँग भएको स्रोतलाई नयाँ प्रकारको शक्तिमा बदले।
कतार ठूलो देश थिएन।
त्यसैले ठूलो जनसंख्याको शक्ति प्रयोग गर्न सक्दैनथ्यो।
विशाल सेना थिएन।
त्यसैले क्षेत्रीय सैन्य महाशक्ति बन्न सहज थिएन।
तर कतारसँग ग्यास थियो।
शेख हमदको शासनकालमा ग्यासलाई विश्व बजारसम्म पुर्याइयो।
ग्यासबाट आएको धन शिक्षा, सञ्चारमाध्यम, विश्वव्यापी लगानी, कूटनीति र खेलकुदमा परिचालन गरियो।
अल जजिराले आवाज दियो।
कतार फाउन्डेसनले ज्ञान र मानव क्षमतामा लगानी गर्यो।
कतार इन्भेस्टमेन्ट अथोरिटीले विश्व अर्थतन्त्रसँग सम्बन्ध जोड्यो।
मध्यस्थ कूटनीतिले विरोधी पक्षसम्म पहुँच बनायो।
विश्वकपले संसारको ध्यान दोहातर्फ खिच्यो।
यही कतारको कोमल शक्तिको सूत्र बन्यो।
तर विशेषज्ञले यहाँ अर्को कुरा पनि देख्छन्।
कतारको कोमल शक्ति केवल कोमल थिएन।
यसको पछाडि ग्यासको कठोर आर्थिक शक्ति थियो।
अमेरिकासँगको सुरक्षा सम्बन्ध थियो।
राज्यको ठूलो लगानी क्षमता थियो।
र एउटै रणनीतिक दिशामा काम गर्ने संस्थाहरू थिए।
अर्थात् सञ्चारमाध्यम, शिक्षा, खेलकुद र कूटनीति अगाडि देखिने अनुहार थिए।
पछाडि भने ऊर्जा, धन, सुरक्षा र राज्यको दीर्घकालीन योजना थियो।
एउटा सानो देशलाई ‘आवश्यक देश’ बनाउने शासक
शेख हमदको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सायद दोहाका अग्ला भवन होइनन्।
न त केवल ग्यास उद्योग। न अल जजिरा मात्र। न विश्वकप मात्र।
उनको वास्तविक विरासत कतारलाई केवल संसारले देख्ने देशबाट आवश्यकता पर्दा खोज्ने देश बनाउनु हो।
युद्ध भयो, दोहा वार्ताको केन्द्र बन्न थाल्यो।
राजनीतिक संकट आयो, कतार मध्यस्थ बन्न थाल्यो।
ऊर्जा संकट आयो, विश्वले कतारको ग्यास खोज्न थाल्यो।
समाचारको ठूलो घटना भयो, संसारले अल जजिरा हेर्न थाल्यो।
विश्व खेलकुदको ठूलो मञ्च आयो, विश्व कतार पुग्यो।
यही शेख हमदको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक सफलता थियो।
उनले कतारको आकार बदल्न सकेनन्।
तर उनले संसारले कतारलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलिदिए।
सन् १९९५ देखि २०१३ सम्मको उनको शासनकाल आधुनिक कतारको इतिहासमा निर्णायक कालखण्डका रूपमा रहनेछ।
उनको निधन केवल कतारका एक पूर्वअमिरको निधन होइन।
यो ग्यासको धनलाई विश्व प्रभावमा बदल्ने र आधुनिक कतारको आधार तयार गर्ने शासकको बिदाइ हो।
– क्युएनखबर विशेष